درس چهارم
تابش – بازتاب
در تمرین های خط ضربه و واحد حرکت در درسهای یک و سه دیدیم که هر گاه مسیر توپ ضربه به هنگام برخورد با هر یک از جداره ها زاویه ای
برابر با 90 درجه تشکیل دهد، توپ ضربه به هنگام برگشت از باندها مجدداً در مسیر اولیه  رفت به حرکت خود ادامه میدهد و زاویه ای 90 درجه با آن
باند تشکیل میدهد مشروط بر اینکه چوبدست در مسیر خط ضربه باقی بماند و به میان محور عمودی توپ ضربه زده شود. بنا براین زاویه تابش توپ ضربه
  با باند با زاویه بازتاب توپ ضربه از همان باند یکسان است. اثبات تساوی این دو زاویه ترسیمی در شکل (1) با علم هندسه آسان مینماید.

اما همیشه توپ ضربه با زاویه 90 درجه به باند های کناری برخورد نمیکند. حال با استفاده از یک مبحث از علم فیزیک این مطلب را بطور ساده و با بهره گیری از
بخش نور و آیینه و با توجه به شکل ( 2 ) بیان میکنیم :

شکل 2
زاویه تابش یک شعاع نورانی با سطح آیینه با زاویه بازتاب همان شعاع از سطح آیینه برابر میباشد.



شکل 3
در شکل ( 3 ) این مبحث از نظر علم هندسه به نمایش گذاشته شده است.
بدیهی است که حجم یک شعاع نورانی با حجم  یک توپ ضربه بسیار متفاوتند و جنسیت آیینه با روکش جداره میز فرق دارد و بخاطر خاصیت ارتجاعی لاستیک
زیر این روکش، اثر بازتاب توپ ضربه همانند بازتاب نور به سطح سخت آیینه نخواهد بود و توپ ضربه به یک نقطه از جداره برخورد نکرده بلکه بخشی از توپ
ضربه با باند برخورد میکند که این سطح دارای طول و عرض  و انحنا بوده و در ضمن توپ ضربه از نقطه میانی افقی خود با جداره برخورد نمیکند و اگر دقت نمایید
خواهید دید که مقدار سطح این برخورد بر روی میزهای مختلف متفاوت است.، بعلاوه اینکه جنس لاستیکها و پرز دار بودن پارچه های روی میز باضافه چند عامل
دیگر از جمله وجود انواع حرکت ذرات مولکولی در توپ ضربه، میزان شدت برخورد توپ ضربه با باند، میزان ارتفاع چوب در هنگام برخورد با توپ ضربه، نقطه
برخورد چوب با توپ ضربه ، اصطکاک مابین توپ ضربه و سطح میز، میزان دما و رطوبت هوا و ... در یکسان نبودن زاویه تابش با بازتاب به هنگام استفاده از توپ
ضربه با مباحث صرف فیزیکی و هندسی مورد استناد در مورد برخورد نور با آیینه تفاوتهای اساسی دارند و به جهت اینهمه تنوع است که بازی بیلیارد با دارا بودن
تمامی پشتوانه های علمی اعم از فیزیکی ،مکانیکی، ریاضی، هندسی و ... افراد را  به آزمایشگاه مختص و منحصر به فرد خود
فرا میخواند و دریچه های مطالعاتی دیگری را بر روی انسانهای پویا میگشاید.
 در صورت داشتن حق انتخاب از باندهای کمتری برای رساندن توپ ضربه به هدف مورد نظر استفاده نمایید تا میزان دخالت عوامل یاد شده را حتی الامکان کاهش دهید.
روشهای تدریسی مرسوم جهانی برای رساندن توپ ضربه به هدف مورد نظر با استفاده از برخورد دادن توپ ضربه به جداره ها بر چند طریق است . ادیبان به بررسی این
طرق پرداخته و به توضیح نقاط ضعف آنها میپردازد، باشد که این موارد مد نظر شما قرار گیرد.



شکل 4
شکل 4 نشانگر استفاده از یک راهکار برای رساندن توپ ضربه سفید رنگ به توپ هدف قرمز رنگ بر روی میز بازی مارمولک است. از توپ قرمز روی میز
یک خط عمود بر باند طولی نزدیک بکشید. این خط را اندازه گرفته و آنرا به همان میزان و در همان راستا ادامه دهید. از انتهای بدست آمده این خط یک خط
مستقیم به وسط توپ سفید بکشید. نقطه تلاقی این خط با باند طولی نقطه ای خواهد بود که با رساندن توپ ضربه به آن و اصابتش با جداره ، توپ ضربه در امتداد
مسیر به توپ هدف قرمز رنگ برخورد خواهد کرد. نقطه ضعف این روش این است که انتهای خط ترسیمی اولی در بیرون از محوطه میز بازی است و گاهاً این
نقطه در محلی بسیار دور از میز بازی و بصورت مجازی بوده که از دقت در محاسبه فواصل میکاهد. اما توجیه اثبات این قضیه از بعد هندسی آن  سهل
تر است تا انجام دادن این ضربه بر روی میز بازی.
روشی دیگر را با استفاده از یک آیینه مطرح و آنرا تدریس میکنند.

شکل 5
از ضربه زننده میخواهند یک آیینه را در حالت نشان داده شده در شکل 5 کار گذارده و با تغییر محل آن و درست به هنگامیکه تصویر مرکز حفره
مورد نظر از محل ایستایی بازیکن برای ضربه زدن مشاهده شد، چشم از این نقطه برنداشته و توپ ضربه را در این مسیر به حرکت درآورند و بلافاصله
اضافه میکنند که برای جلوگیری از شکسته شدن آینه آنرا به جای دیگری نقل مکان دهید. وضوح ناکارآمدی این روش با جمله قبل به تنهایی و باندازه
کافی گویای ضعف این روش است. نقطه قوت این روش در آن است که بازیکن با استقرار در مسیر خط ضربه اقدام به ضربه زدن میکند.

شکل 6

به شکل 6 دقت کنید. این روش سیستم آینه ها و یا سیستم خورشیدی نام دارد.

شکل 8

در شکل 8 جایگاه نقطه پیشنهادی برای نشانه گیری در یک فضای فرضی و در خارج از چارچوب میز میباشد که این مطلب از نقاط ضعف این روش شمرده میشود.

شکل 9
 3/9=1 /3 x 3

در شکل 9 با در نظر گرفتن اینکه امتداد مسیر از نقطه 3/9 به توپ ضربه از نقطه c میگذرد که به میزان 3واحد از تقسیم دور میز به قسمت های مساوی بدست آمده است.
توجه داشته باشید که این تقسیم بندی و آنها را بر روی لبه میزبازی علامت گذاری کردن در برخی از میزهای مورد استفاده برای بازی های مختلف ممنوع است،
بعلاوه اینکه این تقسیمات بر مبنای عدد صحیح بوده و هرگاه امتداد مسیر مورد نظر در محل دیگری واقع شود دقت در اندازه گیری کاهش مییابد. انجام عملیات
ریاضی نیز آسان نبوده و نقطه نشانه گیری با نقطه برخورد توپ ضربه به آن یکی نیست ونقطه روی باند که توپ ضربه به آن اصابت میکند در لبه درونی باند
نسبت به سطح میز بازی است و نقاط تقسیم بندی شده بر روی لبه های اطراف میز قرار دارند.

شکل 10
چنانچه بخواهیم توپ قرمز رنگ را مطابق شکل 10 پس از اصابت با باند به توپ سیاه رنگ برسانیم از مراکز این دو توپ رنگی دو خط عمود و موازی با
یکدیگر بر باند دور رسم میکنیم. از رأس اول بدست آمده بر روی باند دور خطی را به مرکز توپ دوم و از رأس دوم بدست آمده خطی را به مرکز توپ اول
ترسیم میکنیم. از نقطه تلاقی این دو خط خطی عمود بر باندی که میخواهیم توپ ضربه را به آن برسانیم ترسیم میکنیم. نقطه برخورد این خط با باند همان
نقطه مطلوب برای نشانه گیری است. چشم از این نقطه برندارید و توپ ضربه را به این نقطه برسانید. تعدد خطوط ترسیمی در این روش از دلایلی است که
بازیکنان را به استفاده از این طریق ترغیب نمیکند.

شکل 11
شکل 11 نشانگر وضعیت قرار گیری توپ ضربه است که میبایستی پس از اصابت با باند مقابل و در مسیر بازتاب به وضعیت ثانوی برسد. برای این
منظور خطی مستقیم از مرکز توپ ضربه به مرکز توپ فرضی ثانوی رسم میکنیم. نقطه متقارن توپ ثانوی را روی باند مورد استفاده برای ضربه تعیین میکنیم.
از وسط خط اول مسیر دست یابی به این نقطه تقارن را رسم میکنیم و امتداد این خط را تا باند نزدیک ادامه میدهیم.حال اگر از وسط توپ ضربه خطی به
موازات این خط ترسیمی بکشیم نقطه ای که این خط با باند دور برخورد کرده جایگاه مطلوب برای رساندن توپ ضربه به آن است که توپ ضربه پس از رسیدن به این
جایگاه و برخورد با باند میتواند همان مسیر بازتاب مورد نظر را طی نماید. تعدد خطوط ترسیمی در این روش در ابتدا مشکل ساز است ولی باید توجه داشت که این خطوط  بر
روی میز بازی ترسیم میشوند و نه در خارج آن، در ضمن قضایای اثبات شده هندسی پشتوانه مناسبی را برای این روش داراست.
ادیبان استفاده از دو روش اخیر را به دوستداران روش آموزشی خود برای تمرینات متمرکز پیشنهاد مینماید.



شکل 12
در شکل 12 سه مسیر برای بازتاب توپ ضربه در نظر گرفته شده است.
هرگاه توپ ضربه با شدت بیشتری به جداره برخورد کند مسیر بازتاب  به خط ضربه نزدیکتر بوده و در صورتیکه برخورد توپ ضربه با باند آهسته
تر باشد مسیر بازتاب توپ ضربه در سمت دورتری از خط ضربه و مسیر تابش اولیه قرار میگیرد. تنها در صورتیکه مرکز توپ ضربه  مورد اصابت
چوبدست قرار گیرد و زاویه برخورد آن توپ با باند به 45 درجه نزدیک بوده و سرعت حرکت توپ متوسط باشد احتمال تساوی زوایای تابش و بازتاب افزایش مییابد.

شکل 13
شکل 13 مسیر بازگشت توپ ضربه را در دو حالت نشان میدهد.
مسیر بازگشت توپ ضربه هنگامی به مسیر حرکت اولیه توپ ضربه نزدیکتر است که به سمت چپ توپ ضربه نیرو وارد شود و بالعکس اگر به
سمت راست توپ ضربه نیرو وارد شده باشد مسیر بازتاب آن توپ پس از اصابت به باند دورتر از خط ضربه اولیه خواهد بود. سعی کنید که ضربه را
جوانب بلندترین محور عمودی توپ ضربه نزنید.
آشنایی با اثرات ضربه برنقاط بیشتری از توپ ضربه را در درس پنجم خواهیم آورد.

شکل 14

شکل 14 نشانگر دو مسیر بازتاب توپ ضربه پس از اصابت به باند است. مسیر بازتابی که نزدیکتر به خط ضربه اولیه است در مواقعی پیش میاید که
چوبدست به قسمت زیرین توپ ضربه یعنی به بخش پایینی بلندترین محور افقی توپ ضربه نیرو وارد آید. و مسییر بازتاب دوم در مواقعی است که به بخش بالاتر
از بلندترین محور افقی توپ ضربه نیرو وارد آمده باشد. سعی کنید به مرکز توپ سفید نیرو وارد سازید و چوبدست را در حالت افقی نسبت به سطح میز بازی نگه دارید.
چنانچه وضعیت حرکتی توپ ضربه در موقع برخورد با باند به حالت سر خوردن باشد ضریب صحت ضربه بالاتر از مواقعی است که توپ ضربه در حالت غلت
خوردن با باند اصابت کرده باشد. میزان فاصله موجود مابین توپ ضربه را با باند محاسبه نموده و آن را به واحد های حرکتی توضیح داده شده در درس سوم
تبدیل نموده و با درک صحیح از نیروی لازم به توپ ضربه نیرو وارد کنید.
در ساخت برخی از میزهای بازی لاستیک دور باندها  را به یک صفحه فولادی متصل  کرده اند تا توپ ضربهپس از  اصابت به باند با زاویه بازتاب مطلوبتری
به مسیر حرکتی خود ادامه دهد. این قبیل میز ها را استیل بلاک به معنای دارای جداره فولادی میشناسند.

مباحثی که مطرح گردید در مورد برخورد توپ ضربه با باند بود. چنانچه توپ ضربه به توپ هدف برخورد نماید و بخواهیم مسیر حرکت تابشی و بازتابی توپ
هدف را پس از برخورد با باند پیش بینی نماییم مطالبی را باید به بحث حاضر اضافه نماییم که از درس ششم به بعد با عوامل دخیل در تعیین مسیر توپ هدف
پس از مورد اصابت واقع شدن توسط توپ ضربه بیشتر آشنا خواهید شد.

صفحه اصلی درس ها

صفحه اصلی تدریس